DOLAR 15,8769 0.2%
EURO 16,8435 -0.21%
ALTIN 945,160,54
BITCOIN 4682120,22%
İstanbul
18°

PARÇALI BULUTLU

02:00

İMSAK'A KALAN SÜRE

Einstein kime ilişkin? Her yerde gördüğünüz o yüzün hiç bilmediğiniz öyküsü…

Einstein kime ilişkin? Her yerde gördüğünüz o yüzün hiç bilmediğiniz öyküsü…

on

ABONE OL
Mayıs 22, 2022 10:00
Einstein kime ilişkin? Her yerde gördüğünüz o yüzün hiç bilmediğiniz öyküsü…
0

BEĞENDİM

ABONE OL

Pulitzer adayı muharrir ve fizikçi Tony Rothman, birkaç hafta içinde baskıya gidecek olan yeni kitabının heyecanını yaşıyordu. Kitabın başlığı “Everything’s Relative” (Her Şey İzafi) olacaktı. Bu başlığı Albert Einstein’ın izafiyet teorisine atıfla seçen Rothman, kitabın kapağında da bilim beşerinin fotoğrafının olmasını istemişti.

Lakin editöründen gelen bir e-posta, Rothman’ın bu planını suya düşürdü. Editörü Einstein’ın mirasçılarının fotoğrafı kapağa basabilme karşılığında yüklü bir fiyat istediğini, aksi takdirde dava açacaklarını söylediklerini belirtiyordu. Hayal kırıklığına uğrayan Rothman’ın yanıtı, “Ben bunu gülünç buluyorum. Şayet mirasçılar her Einstein fotoğrafı kullananın peşinden giderse, öbür hiçbir şey yapmaya vakitleri kalmaz. Hem siz bu fotoğrafın onlara ilişkin olduğundan emin misiniz?” halinde oldu. Lakin yayınevi teknik ayrıntıları soruşturmaya pek istekli değildi. Daha evvel de diğer ünlülerin mirasçılarının emsal müdahaleleriyle karşı karşıya kaldıklarını belirtti editörü Rothman’a.

Lakin Rothman’ın “Fotoğrafın onlara ilişkin olduğundan emin misiniz?” sorusu hayli değerli bir problemin merkezini oluşturuyordu. Nasıl mı? Anlatalım…

Albert Einstein 1955 yılında öldü. Einstein, vasiyetnamesinin 13’üncü hususunda hayli kıymetli bir ayrıntı yer alıyordu: “El yazmaları, telif hakları, yayın hakları, imtiyaz fiyatları… ve tüm öbür yazınsal varlığı” sekreteri Helen Dukas ile üvey kızı Margot Einstein’ın vefatının akabinde kurucuları ortasında bulunduğu Kudüs İbrani Üniversitesi’nin olacaktı. Einstein’ın vasiyetnamesinde isminin ya da imajının, kitaplarda, eserlerde yahut reklamlarda kullanılmasına dair bir söz yoktu. Bugün bunlar “pazarlama hakkı” diye biliniyor lakin Einstein’ın vasiyetini kaleme aldığı devirde bu türlü bir tüzel kavram şimdi bulunmuyordu. Fakat İbrani Üniversitesi’nin Einstein’ın mirasçısı pozisyonuna geldiği 1982 yılında, pazarlama hakları milyonlarca dolar bedelinde bir türel savaş alanına dönüşmüştü.

TİŞÖRT BASAN KÜÇÜK ESNAFA DA APPLE’A DA TIPKI MUAMELE

80’lerin ortasında üniversite, Einstein’ın ismini ve yüzünü kimin kullanabileceği ve bunun maliyetinin ne olacağı konusunda tartısını koymaya başladı. Bu mevzuda lisans alma talebinde bulunanlardan birer teklif metni hazırlamaları istendi. Akabinde ismi açıklanmayan arabulucular bu teklifleri kapalı kapılar gerisinde değerlendirip karara bağladı. Einstein markalı bir bebek bezi kabul edilemezdi ancak bir hesap makinesinin markasının Einstein olması makuldü.

Bu sürece dahil olmayan ya da üniversitenin kararına karşı gelen herkes ağır davalarla karşı karşıya kalabilecekti. O denli de oldu; Einstein temalı tişörtler, Cadılar Bayramı kostümleri, kahve çekirdekleri, arazi araçları ve kozmetik eserleri satan birçok markanın temsilcileri kendilerini mahkemede buldu. Üniversitenin gayesi olan kişi ve kurumlar ortasında, hatıra heykelcikleri satan sokak satıcıları da vardı, Coca-Cola, Apple ve Walt Disney Company üzere dev çok uluslu şirketler de… (Örneğin Walt Disney, 2005 yılında çocuklar için üretilen bir oyuncak serisinde “Bebek Einstein” ismini 50 yıl boyunca kullanabilmek için üniversiteye 2,66 milyon dolar ödedi.)

ÜNİVERSİTEYE YILDA ORTALAMA 12,5 MİLYON DOLAR KAZANDIRIYOR

Hayatta olduğu devirde Einstein epey güzel para kazanıyordu. Princeton Üniversitesi’nden 10 bin dolar (bugünün parasıyla yaklaşık 180 bin dolar) maaş alıyordu. Üniversite bu fiyatı tüm Amerikalı bilim insanlarından daha yüksek olacak halde belirlemiş, Einstein’ın dahi “Çok fazla olmadı mı bu?” diye sormasına neden olmuştu. Fakat hayattayken kazandığı paralar, öldükten sonra kazandığı paraların yanında devede kulak kalıyordu.

2006’dan 2017’ye kadar her yıl Forbes’un “en uygun kazanan 10 tarihi kişisi” (ya da mecmuanın tabiriyle “ölü ünlüler”) listesinde birinci 10’da yer alan Einstein, Kudüs İbrani Üniversitesi’ne her yıl ortalama 12,5 milyon dolar kazandırıyor. Üniversitenin Einstein sayesinde gelirin tamamı en az 250 milyon dolar ediyor.

İbrani Üniversitesi, ihlal davalarında üst üste muvaffakiyetler elde etti fakat Einstein’ın bunların hiçbirini istemediğini düşünenler de var. Çünkü Einstein hayatta olduğu periyotta kimliğinin ticarileştirilmesi teşebbüslerine direnmesiyle akıllarda yer etmişti. Bir Amerikan hukuku profesörü, New York Times için kaleme aldığı yazıda, üniversiteyi ve onun gibileri “yeni mezar soyguncuları” diye nitelendirdi. Time’ın bir avukatı da üniversite için çalışan temsilcileri “bir küme global kelle avcısı” olmakla suçladı. Çocuklar için Einstein kostümleri üreten bir imalatçı da bir muhabire yaptığı açıklamada üniversitenin halini eleştirerek, “Albert Einstein’ın sıhhatinde var olmayan hakların varisi olamazlar” diyordu.

İbrani Üniversitesi ise bunun yasal hakkı olduğunu, dahası Einstein’ın isminin olur olmaz kullanılarak kirletilmesini tedbire sorumluluğunun da kendilerine düştüğünü belirtiyor. Lakin üniversite için genel olarak bahsin tartışmaya kapalı olduğunu da söylemek gerek.

Einstein’ın üniversite arşivindeki el yazmalarından

NEW JERSEY MADDELERİNE NAZARAN EBEDİYEN BU TÜRLÜ GİDEBİLİR

Ne var ki sorun bununla bitmiyor. George Washington Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden Prof. Dr. Roger Schechter vefat sonrası pazarlama haklarıyla ilgili kanunları, The Guardian’a yaptığı açıklamada, “tam bir karmaşa” diye nitelendiriyor. Brezilya, Kanada, Fransa, Almanya, Meksika üzere birçok ülkenin yasalarında vefat sonrası pazarlama haklarının tarifi ve mühleti aşikâr. ABD’de ise yasalar eyaletten eyalete değişiyor. Vefat sonrası reklam haklarının çerçevesini maddeyle çizen eyalet sayısı yalnızca 24. Virginia maddeleri kişinin vefatından 20 yıl sonraki periyodu, Oklahoma ve Indiana üzere eyaletlerin maddeleri ise 100 yıllık periyotları kapsıyor. California’da ölen bir ünlünün sahip olduğu haklarla New York’ta ölen bir ünlünün sahip olduğu haklar birbirinden farklı. Einstein’ın öldüğü New Jersey eyaleti ise ölmüş bir ünlünün mirasçılarının merhumun pazarlama haklarından elde edebileceği kâr üzerinde rastgele bir sınırlamanın bulunmadığı 17 eyaletten biri. Bir öbür deyişle, şu anki şartlarda İbrani Üniversitesi, hak ihlali davalarını sonsuza kadar açmaya devam edebilir. Schechter, “Öğrencilerimi final imtihanında zorlayacak bir olay örneği verecek olsam Einstein’ı verirdim” diyor.

Hukukçular yasanın karanlık yanlarını tartışadursun, İbrani Üniversitesi, Einstein’ın isminden, cisminden hatta siluetinden para kazanmayı sürdürüyor. Örneğin geçen yıl İngiltere hükümeti akıllı güç ölçerlerin yaygınlaştırılması için düzenlenen ulusal televizyon ve internet kampanyasında Einstein’ı kullanabilmek için açıklanmayan bir meblağ ödemek zorunda kaldı. Üniversite ise şu an bir ünlünün imajından “jestleri ve kendine has davranışları”na kadar her şeyi 100 yıl boyunca koruyan Illinois eyaletinde yaşanan 100 farklı ihlale karşı açtığı bir dava ile uğraşıyor.

EINSTEIN GİTTİ, E=MC2 GELDİ

En başta anlattığımız olaya dönersek… Rothman editörünün kelamlarından ikna olmadı. Bir kurum, hele ki eğitime adanmış bir kurum, kamuya mal olmuş bir kişinin fotoğrafı üzerinde nasıl hak tez ediyor olabilirdi? Lakin yayınevi de uzun ve maliyetli bir hukuk gayretine girmeye niyetli değildi. Rothman’a gönderilen ön basımda Einstein’ın yerini Thomas Edison almıştı.

Rothman kapak dizaynını hiç beğenmediğini editörüne net bir lisanla söz edip, “Orijinale dönmenizi talep ediyorum” dedi. Lakin yayınevi geri adım atmadı. Çünkü üniversitenin bu mevzudaki ünü, caydırıcı olmak için kafiydi.

Kitap nihayet raflarla buluştuğunda, kapakta bir tren görseli yer alıyordu. Trenin bacasından çıkan dumanların oluşturduğu harfler dünyanın en ünlü formülünü yani E=mc2’yi oluşturuyordu. Formülün yaratıcısı ise hiçbir yerde görünmüyordu.

Tony Rothman’ın kitabı nihayetinde bu kapakla yayımlandı.

Tony Rothman’ın kitabı nihayetinde bu kapakla yayımlandı.

* * * * *

Einstein, görselin gücünü anlayabilen bir bilim insanıydı. Hayatı boyunca çok karmaşık fikirleri anlatabilmek için kolay imajlardan faydalanmıştı: Süratle yere inen bir asansör, şimşeklerin çaktığı br fırtına esnasında süratle ilerleyen bir tren, eğimli bir yüzeye tırmanmaya çalışan kör bir böcek… En ünlüsü de izafiyet teorisini anlatmak için kullandığı latifeydi; “Bir adamı sıcak bir sobanın üzerinde 1 dakika oturtsanız bu ona 1 saat üzere gelir. Lakin hoş bir kızla geçirilecek 1 saat, 1 dakika üzere geçer” diyordu. Vakit içinde kendisi de bir sembole dönüştü, dehanın sembolüne.

Lakin bebeklik çağındayken çok fazla gelecek vadettiğini söylemek zordu. 1879 yılında doğan bebek Albert’in koca başını gören anneannesi “Çok şişman! Çok şişman!” diye feveran etmişti. Meskenlerinde çalışan yardımcı bayan Albert’e “der Depperte” (ahmak) diye isim takmıştı. Konuşmaya o kadar geç başlamıştı ki ailesi oğullarında bir kusur olup olmadığını anlamak için çocuğu doktora götürme kararı almıştı. Okuduğu okullardan birinin müdürü Albert’i en başı karışık öğrencisi olarak nitelendirmiş ve “Bu çocuktan bir şey olmaz” demişti.

Zürih Politeknik Üniversitesi’nden matematik alanında bir diplomayla mezun olduktan sonra akademide birçok işe başvurdu lakin kapılar daima yüzüne kapandı. Bern patent dairesinde memur olarak çalışırken bilimsel teoriler geliştirmeye başladı. 1905 yılında 26 yaşındayken gelecekte fiziğin kurallarını tekrar yazacak makalelerinden birincisini yayınladı. Özel izafiyet teorisini de bu periyotta oluşturdu. Öbür bilim insanları Einstein’ın fikirlerinin ehemmiyetini kısa müddette kavrayınca 1909 yılında Zürih Üniversitesi’nde teorik fizik profesörü olarak işe alındı. Lakin bütün dünyanın onu tanıması için 10 yıl daha geçmesi gerekiyordu.

O yıl yaşanan bir Güneş tutulması esnasında İngiliz astronom Sör Arthur Eddington, Einstein’ın teorilerinden birini kıymetlendirmek için bir fotoğraf deneyi gerçekleştirdi. Einstein’a nazaran, aşikâr bir aralıkta yerçekimi ışığı büküyordu. Şayet bu teori doğruysa her bir yıldızın, gezegenin ve uydunun uzaydaki pozisyonunun yine hesaplanması gerekecekti.

Einstein’ın bu saçı başı dağınık halleri, gelecekte tanınan kültürde çok sık karşımıza çıkan “deli bilim adamı” klişesine de ilham oldu.

Einstein’ın bu saçı başı dağınık halleri, gelecekte tanınan kültürde çok sık karşımıza çıkan “deli bilim adamı” klişesine de ilham oldu.

40 YAŞINDA DÜNYACA ÜNLÜ OLDU

İngiliz bilim insanlarının Alman meslektaşlarını yok saydıkları hatta aşağıladıkları yıllardı ve Einstein da İngiltere’de pek güzel tanınmıyordu. Yeniden de birçok ünlü isim Eddington’ın deneylerinin sonuçlarını dinlemek üzere 6 Kasım 1919’da Londra Kraliyet Topluluğu’nda toplandı. Sonraki sabah Times gazetesi bu kıymetli gelişmeyi dünyaya şu manşetle duyurdu: “Bilimde İhtilal. Kozmosla İlgili Yeni Teori. Newton’ın Fikirlerinin Dönemi Sona Erdi.” New York Times, Einstein’ın keşfini “belki de insanın fikir tarihinin en büyük başarısı” diye nitelendirdi. Bir diğer manşette, “Göklerdeki ışıklar daima eğri” deniyordu. 40 yaşındaki “ahmak” dünyanın eksenini yerinden oynatmıştı.

Bir anda herkesin tanıdığı bir insan haline gelen Einstein’a her gün binlerce hayran mektubu geliyordu. Basının ilgisi nedeniyle “zor nefes aldığını” belirtse de röportajlar vermeye devam eden Einstein, esprili lisanı ve aforizmalarıyla manşetlerden inmiyordu. Gazetelere köşe yazıları yazıyor, tanınmış şahıslarla görüşüyordu. Tanımlanamaz bir karizması vardı.

Einstein, zekasıyla ünlü oldu fakat ikona dönüşmesini sağlayan şey manzarasıydı. Söylediklerini kimse anlamıyordu lakin gazetelerde ve televizyonlardaki imajı insanlara çok sıcak geliyordu. Dağınık saçları, eskimiş kazağı, bıyığı ve bakışları ile sempatik bulunuyordu. Beşerler “O kadar değerli işlerle uğraşıyor ki saçını taramaya vakti yok” diye düşünüyordu.

O MEŞHUR FOTOĞRAF AZ DAHA YAYIMLANMAYACAKTI

Ömrü boyunca bir filozof, bir pasifist, bir ırkçılık aksisi olarak çalışmalarını sürdü. Adolf Hitler’in iktidara gelmesinin akabinde Alman vatandaşlığını terk etti ve ülkesine bir daha hiç dönmedi. Nazi baskısından kaçan mültecilere yardım etti, Siyahi Amerikalıların hakları için kampanyalar yürüttü ve teorileri kullanılarak atom bombasının üretilmesinin akabinde açık kelamlı bir pasifist haline geldi. Bugün lazerlerden akıllı telefonlardaki yarı iletken çiplere birçok teknoloji Einstein’ın parmak izlerini taşıyor lakin kamuoyunun aklına Einstein denince birinci olarak kameraya lisan çıkaran beyaz kabarık saçlı yaşlı adam geliyor.

O fotoğrafın öyküsü de hayli değişik. Fotoğraf 14 Mart 1951 günü New Jersey’de bulunan Princeton Club’ın çıkışınca çekildi. Einstein 72’nci yaş günü kutlamalarından çıkarken, ABD’li foto muhabir Arthur Sasse’in elindeki fotoğraf makinesini gördü. Objektife bakıp lisanını çıkardı, Sasse de tam o anda deklanşöre bastı. Daha sonra fotoğrafı editörlerine gönderdiğinde büyük bir tartışma başladı. Kimileri fotoğrafın yayımlanmasına karşıydı. “Saygın bir bilim insanını bir anlık gaflet sırasında görüntülemiş olabilir miyiz?” diye düşünüyorlardı. Ne var ki fotoğraf yayımlandıktan sonra bir bilim insanına dair en ünlü ve en sempatik kareye dönüştü. O kadar ki Einstein da fotoğrafın 9 kopyasını sipariş etti.

Einstein’ın çok beğenip 9 kopyasını sipariş ettiği fotoğraf, yıllar sonra temsilcileri tarafından “nahoş” bulundu.

Einstein’ın çok beğenip 9 kopyasını sipariş ettiği fotoğraf, yıllar sonra temsilcileri tarafından “nahoş” bulundu.

Einstein fotoğrafın çekilmesinden 4 yıl sonra 18 Nisan 1955’te hayata gözlerini yumdu. Öldükten sonra idolleştirilmemek için birçok plan yapmış, vasiyetini güvendiği arkadaşı ve mirasının yöneticisi Ekonomist Otto Nathan’a bırakmıştı. Cesedinin yakılmasını, küllerinin Delaware Irmağı’na dökülmesini istedi. Bir mezarı olmayacak, geride bıraktığı tek iz çalışmaları olacaktı. Lakin bu beyninin çalınmasına mani olamadı. Öldüğü hastanede vazife yapan patoloji uzmanı Thomas Harvey, Einstein’ın beynini başından çıkarıp muhafazaya aldı. Bugüne kadarki en etkileyici insan beynini incelemek istiyordu. Halbuki yanlış yapmıştı; dünyanın istediği asıl şey Einstein’ın beyni değil yüzüydü.

* * * * *

Roger Richman ne vakit ailesinin New York’taki konutunun oturma odasına adım atsa, gözü babası Paul’ün Albert Einstein’la olan fotoğrafına takılıyordu. Paul Richman, Einstein’la 1930’lardan beri arkadaştı. Birlikte Almanya’dan kaçan Yahudierin Amerika kıtasında çeşitli yerlere yerleştirilmesine yardım ediyorlardı. Paul Richman, Einstein’dan üç ay sonra ölse de oğluyla Einstein’ın mirasçıları ortasındaki bağ kopmamıştı.

Hukuk fakültesi mezunu olan Richman 1978’de sinema ve televizyonda eser yerleştirme hususlarında uzman bir avukatlık şirketi kurdu. Bir yıl sonra komedyen W.C. Fields’dan Richman’a “Temsilcim olur musun?” talebi geldi. Richman şaşırmıştı zira Fields tam 32 yıl evvel ölmüştü. Mirasçıları ünlü komedyenin başının üzerinde bebek bezinden diğer bir şey olmayan bir vücuda montajlandığı bir afişin satışını durdurmak istiyordu. Lakin hukuken yapılabilecek çok fazla şey yoktu. Kanunlara nazaran ünlülerin pazarlama hakları varislerini kapsamıyordu.

Richman araştırma yaparken Macaristan asıllı aktör Bela Lugosi’yle ilgili bir davaya rasgeldi. Drakula olarak tanınan Lugosi’nin oğlu Universal Pictures’a dava açmış, babasının görsel haklarının stüdyoda değil kendisinde ve üvey annesinde olduğunu savunmuştu. Oğul Lugosi davayı kazanmış fakat yüksek mahkeme Bela Lugosi’nin hayatta olduğu periyotta imajını ticari maksatlar için satmadığını münasebet göstererek kararı bilakis çevirmişti. Bunu gören Richman’ın başında bir ışık yandı: O halde imajını satmış olan tüm ünlülerin varisleri, pazarlama hakkı savında bulunabilirdi.

Roger Richman’ın merhum müşterileri ortasında en ünlülerinden biri de Marilyn Monroe’ydu

KAÇ ÖLMÜŞ ÜNLÜLER ONUN MÜŞTERİSİYDİ

Bu teoriyi test etme bahtını çok kısa bir müddet sonra elde etti. ABD Posta Dairesi’nin Fields’ın 100’üncü doğum gününü kutlamak gayesiyle bir hatıra pulu bastırdığını duyunca mahkemeye koştu. Yüksek Mahkeme’nin Lugosi kararına işaret ederek ödeme talebinde bulundu. Posta Dairesi başta karşı çıksa da sonunda ölmüş bir ünlünün mirasçılarına birinci ödemesini yapmayı kabul etmek zorunda kaldı.

Richman vakitle ortalarında Sigmund Freud’dan Marilyn Monroe’ya birçok ölmüş ünlünün bulunduğu uzun bir müşteri listesine kavuştu. Ölmüş ünlülerin aileleri Richman’la çalışmaktan mutluydu. Reklamcılar da meyyit ünlüleri tercih ediyordu çünkü ne yeni skandallara karışıyorlar ne de kapris yapıyorlardı. Lakin markalar için birebir şeyi söylemek mümkün değildi. Örneğin, “Baby Einstein” markasının kurucusu Will Clark, kendilerini “muğlak hukuksal tezlerle köşeye sıkıştırılmış” hissettiklerini belirterek, “Hollywood’da yankı bulan bu enteresan yasal kavramı ‘icat eden’ kişi Richman’dı. Lakin çok güç bir iş yaptığı da açıktı” diye konuşuyor.

Richman ise kendisini güçlü ve zenginlere karşı savaşan zayıf bir kahraman olarak görüyordu. Lakin yaptığı şeyin ahlaki bir yanı da olduğunu düşünerek motive oluyordu.

Öbür yandan W.C. Fields’ın torunu Everett Richman’a bir “ünlüler yasası” yazmasını söylediğinde bu fikri gülünç bulmuştu. Fakat California Eyalet Senatörü William Campbell’ın bu türlü bir kanunla ilgilenebileceğini belirtmesinin akabinde birçok ünlü ismin mirasçılarına mektuplar yazarak dayanak istedi. “California Ünlü Hakları Yasası” 1 Ocak 1985’te kabul edildi. Artık bu eyalette ölen ünlülerin pazarlama hakları resmen mirasçılarına kalacaktı. California’da bu emsal oluştuktan sonra Richman kolları sıvadı. Sırada babasının yakın dostu Albert Einstein’ı kurtarma operasyonu vardı.

* * * * *

Einstein yaşadığı devirde isminin promosyon materyali yapılması teşebbüslerine daima karşı çıkmıştı. Hatta Brandeis Üniversitesi’nin Einstein Üniversitesi olarak tekrar isimlendirilmesini bile istememişti. Lakin vefatının akabinde Einstein’in ne istediği kıymetsiz hale geldi. İsmini taşıyan kar kürelerinden frizbilere birçok ıvır zıvır 80’lerde piyasada uzunluk göstermeye başladı.

Ünlü Hakları Maddesi’nin kabulünden sonra Richman, Einstein’lı reklamları kayda almaya başladı. Arabadan kuaföre birçok eser ve hizmetin reklamlarına ait belgeyi Otto Nathan’a gönderip “Bu istismarı önlemek için kiminle görüşmeliyim?” diye sordu. Nathan da belgeyi Kudüs İbrani Üniversitesi’ne iletti. Einstein’in fotoğraflarının kullanımı üzerinde bir denetim elde etme fırsatını elde ettiklerinin farkına varan üniversite yetkilileri, 1 Temmuz 1985’te Richman’ı Einstein’ın “dünya genelindeki tek temsilcisi” olarak atadı.

Richman, lisans fiyatlarının yüzde 65’ini, açılan ihlal davalarında kazanılan tazminatın ise yüzde 50’sini alacaktı. Bu nedenle birçok kişi Richman’ı bir oportünist olarak görse de o 20’nci yüzyılı belirleyen ikonun mirasını koruduğunu, ahlaki bir iş yaptığını düşünüyordu.

SÖYLEMEDİKLERİNİ SÖYLETMEK, DÜŞÜNMEDİKLERİNİ DÜŞÜNDÜRMEK YASAK

Üniversitenin de onayıyla bir liste hazırlandı. Einstein, tütün ve alkol eserleri ve kumarla alakalı reklamlarda kullanılamayacaktı. Söylemediği kelamlar, yazmadığı formüller uydurulamayacaktı. Başına bir fikir balonu çizip içini çeşitli kelamlar ya da fikirlerle doldurmak yasaktı. Hatta Sasse’in çektiği lisan çıkarma fotoğrafı da Richman ile üniversitenin temsilcisi Ehud Benamy tarafından “nahoş” bulundu ve kullanmak isteyen reklamcıların talepleri reddedildi. (Yıllar sonra üniversiteden yapılan açıklamada, bu halin yanlışlığı vurgulanacaktı.) İtalyan bir fırın üreticisi de Yahudi Soykırımı’ndan sağ kurtulanları üzmemek ismine veto edildi.

Einstein’i kullanma konusunda bilhassa bilgisayar üreticileri çok hevesliydi. 1989’da Sony 63 bin doları istemese de ödedi ve Einstein’ı reklamında kullandı. 1997’de Richman, Apple’ın Einstein’ın fotoğrafı ile “Think different” (Farklı düşün) sloganını birleştirmek istediği haberini aldı ve 600 bin fiyat belirledi. Bunun üzerine Steve Jobs, Richman’ı arayıp indirim istedi lakin başarılı olamayınca talep edilen sayısı ödemek zorunda kaldı.

Bu reklamlarda Einstein’ın fotoğrafını kullanmak, Steve Jobs’a 600 bin dolara mal oldu.

Bu reklamlarda Einstein’ın fotoğrafını kullanmak, Steve Jobs’a 600 bin dolara mal oldu.

Richman’ın eforlarına rağmen “ciddi manada hakaretamiz” eserler de piyasaya çıkıyordu. Richman onlarla da mahkemede hesaplaşıyordu. Lakin karşı tarafın avukatlarının ve medyanın kendisini “pazarlama gulyabanisi” olarak nitelendirmesine de çok bozuluyordu. Yahudi bir iş adamı olarak hakkında çizilen “paragöz” imajının antisemitizm olduğunu da düşünüyordu fakat kendisi ve İbrani Üniversitesi için en düzgün şartları sağlamaya çalışmaktan da geri durmuyordu. Başarısı sayesinde öylesine cesaretlenmişti ki Albert Einstein’la alakası olmayan Einstein Kardeşler isimli bir bagel üreticisi dahi üniversitenin baskıları nedeniyle isim değiştirmek zorunda kalmıştı. İbrani Üniversitesi’nden bir akademisyene nazaran, Richman’ın agresif teşebbüsleri rahatsız edici bir etik dilemmaya yol açıyordu.

* * * * *

İbrani Üniversitesi Einstein Arşivleri’nin küratör yardımcısı Ze’ev Rosenkranz’a 90’lar boyunca her ay Richman’ın ofisinden ortalama 30 faks geliyordu. Her faksta Einstein’ın ismini ya da fotoğrafını kullanmak isteyen bir markanın talebi yer alıyor, ‘evet’ ya da ‘hayır’ deme işi ise Rosenkranz’a düşüyordu. Bugün bu misyonu “çok ağır bir yük” olarak tanımayan Rosenkranz, “Ben bir tarihçiyim, iş adamı değilim. Lakin bir formda cihan benim rolümün bu olacağına karar verdi” diyor.

Rosenkranz her talebi incelikle kıymetlendiriyor, “Einstein bunu ister miydi?” diye düşünüyordu. Reddedilenler birden fazla vakit öfkeyle reaksiyon veriyor, “Saçmalık bu. Bu beşerler meyyit, hakları yok ki…” diyordu. Kimileri ise Einstein temalı eserlerinin fizikçiyle hiç ilgisi olmadığı savunmasını yapıyordu. Richman ön cephede çarpışırken, üniversite art planda kalmaktan mutluydu. Rosenkranz’ın dediğine nazaran o yıllarda birçok kimse üniversitenin bu işteki rolünden haberdar bile değildi.

Rosenkranz bu rolü üstlenmiş olmaktan mutlu değildi. Einstein’ın bu reklamların birçoklarından, hatta tahminen de tamamından rahatsız olacağını düşünüyordu. Lakin Richman kendisine birçok teklifi onaylaması için baskı yapıyordu. Tek sıkıntısı kârı değildi tahminen ancak sonuçta bir iş insanıydı.

1950’de Eleanor Roosevelt’in sunucusu olduğu programa katılan Einstein, kendi teorisi üzerinden geliştirilen hidrojen bombasının insanlığın sonunu getirmesini “teknik mümkünlük kapsamında” diye nitelendirrmişti.

“ALBERT EINSTEIN” BİR TESCİLLİ MARKA OLDU

Richman ajansını ve “ölü efsaneler” listesini 2005 yılında fotoğraf ajansı Corbis’e sattı. Ancak bunu yapmadan evvel İbrani Üniversitesi’ni Einstein’la alakalı birçok eser için tescil başvurusu yapmaya ikna etti. Nihayetinde üniversite kelebek ağından şemsiyeye, metal detektöründen, su tabancasına 200 kadar eser için “Albert Einstein” marka tescilini elde etti.

Rosenkranz 2003 yılında üniversiteden istifa edip ABD’ye taşınana kadar lisans muahedeleriyle ilgili karar mercii misyonunu sürdürdü. Lakin marka tescilleri alınmasından çok rahatsız olmuştu. Bunun ticarileştirmenin ve metalaştırmanın en büyük işareti olduğunu düşünüyordu lakin avukatlar Einstein’ın haklarını garantiye almak için bunun gerekli olduğunu savunuyordu.

Üstelik rahatsız olan yalnızca o da değildi. Einstein’ın evlatlık torunu Evelyn 2011 başlarında 70 yaşındayken İbrani Üniversitesi’ne vazifelerini berbata kullandıkları gerekçesiyle dava açacağını duyurdu. Bir kürasyon teşebbüsünün sömürüye dönüştüğünü düşünen Evelyn, onaylanan kimi eserlerin Einstein’a hakaret üzere olduğunu ve yazınsal haklarla hiçbir ilgisi olmadığını savunuyordu. Dahası Evelyn’in argümanına nazaran, üniversite bayanın hastane masraflarını karşılamasına yardımcı olacak bir paylaşım modelini de reddetmişti.

Evelyn mahkemeye çıkamadan Nisan 2011’de hayatını kaybetti. Lakin vefatından çok kısa bir sonra California’da görülen bir dava “Albert Einstein’ın sahibi kim?” sorusuna kesin bir cevap verecek üzere görünüyordu.

* * * * *

Kasım 2009’da General Motors, People mecmuasına Einstein’ın yüzünün kaslı bir erkeğin vücuduna montajlandığı bir reklam verdi. Slogan, “Fikirler de seksidir” halindeydi. İbrani Üniversitesi evvel itiraz etti akabinde 16 Mart 2012’de dava açtı. Üniversitenin argümanı şuydu: “Albert Einstein, ölmeden evvel pazarlama hakkı diye bir şeyin var olduğunu bilseydi, bu hakkı New Jersey maddeleri kapsamında devrederdi.” GM ise bu argümanı reddederek üniversitenin Einstein’ın bu türlü bir niyeti olduğunu kanıtlayamayacağını, kanıtlasa bile Einstein’ın 1955’teki vefatından o güne geçen mühletin bu iddiayı kadük edeceğini öne sürdü.

Mahkeme süreci hayli karmaşıktı. Dava California’da görülüyordu lakin Yargıç Howard Matz, Einstein orada öldüğü için New Jersey eyalet maddelerini uygulamaya karar verdi. (California’da pazarlama hakları için vakit aşımı müddeti 70 yıl lakin üstte da dediğimiz üzere New Jersey’de bu türlü bir sınırlama bulunmuyor.) Matz, 7 ayın sonunda şu gerekçeli kararı açıkladı: “Einstein’ın personası kültürel mirasımızın ayrılmaz bir modülü olmuştur. Bugün, vefatından yaklaşık 60 yıl sonra, bu persona, onu sözünün bir modülü yapmak isteyen herkesin özgür erişimine açık olmalıdır. Zevksiz reklamlar da buna dahildir.”

Özetle üniversite davayı kaybetmiş üzere görünüyordu lakin bahis kapanmanın çok ötesindeydi. Üniversite temyize gitti. Temyiz mahkemesi davayı alt mahkemeye geri gönderdi. Akabinde taraflar birdenbire anlaştıklarını açıkladı.

EINSTEIN BU GÜNLERİ GÖRSE NE KAYGISI?

Richman’ın 2013’te ölmesinin akabinde Corbis fotoğraf ajansı GreenLight Rights olarak tekrar markalaştı. GreenLight, Einstein’ın yanı sıra Elvis Presley, Charlie Chaplin, Marilyn Monroe üzere ünlülerin haklarını da yönetiyor. Einstein’ın fotoğrafının idaresiyle ilgili süreç ise daha da karmaşıklaştı. GreenLight, özel yazılımlar kullanan şirketlerle iş birliği yaparak piyasadaki düzmece eserleri tespit etmek için çalışıyor.

Ticari lisans kararlarını da artık tek başına bir akademisyen yerine İbrani Üniversitesi’nin oluşturduğu bir panel pahalandırıyor. (Fotoğrafların bunun üzere haberlerde kullanımıyla ilgili lisanslar ise üniversite ile fotoğraf ajansları ortasındaki mutabakatlar aracılığıyla yönetim ediliyor.) Her müracaat farklı bedellendiriliyor ancak yıllar önce alınan kararlardan kimileri hâlâ geçerli. Örneğin Einstein’ın başına bir niyet ya da konuşma balonu eklemek hala yasak.

Vefatının üzerinden geçen 67 yılda, Einstein’ın karı en ufak bir azalma emaresi dahi göstermiyor. Pekala Einstein 21’inci yüzyılda yüzünün televizyon ekranlarını, afişleri, tişörtleri süslediğini bilse ne sıkıntısı? Mirasını İbrani Üniversitesi’nin yönetmesinden şad olur muydu? 12 yılını “Einstein ne sıkıntısı?” sorusunu düşünmekle geçiren Rosenkranz, “Muhtemelen canını sıkardı. Einstein’ın bu durumdan mutlu olacağından emin değilim” diye konuşuyor.

The Guardian’ın “Who owns Einstein? The battle for the world’s most famous face” başlıklı haberinden derlenmiştir.

En az 10 karakter gerekli


HIZLI YORUM YAP

Sizlere daha iyi hizmet sunabilmek adına sitemizde çerez konumlandırmaktayız. Kişisel verileriniz, KVKK , GDPR ve CCPA kapsamında toplanıp işlenir. Detaylı bilgi almak için Veri Politikamızı / Aydınlatma Metnimizi inceleyebilirsiniz. Sitemizi kullanarak, çerezleri kullanmamızı kabul etmiş olacaksınız.